Ağız İçi Tarayıcı ile Dijital Ölçü: Klasik Ölçüden Farkı ve Doğruluğu

Kron, lamina ya da gece plağı gibi kişiye özel üretilen her parça, dişlerin doğru bir kopyasıyla başlar. Bu kopya uzun yıllar boyunca bir kaşık içine konan macun kıvamındaki ölçü malzemesiyle alındı. Bugün aynı kayıt, ağız içi tarayıcı adı verilen küçük bir optik cihazla dijital olarak da alınabiliyor. Bu yazıda dijital ölçünün nasıl alındığını, klasik ölçüden hangi yönleriyle ayrıldığını, araştırmaların doğruluk hakkında ne söylediğini, yöntemin sınırlarını ve taramadan sonra neler olduğunu bulabilirsiniz.

Diş hekimliğinde ölçü neden alınır?

Ölçü; dişlerin, diş etlerinin ve ısırma ilişkisinin ağız dışında üzerinde çalışılabilecek bir kopyasıdır. Kronlar, köprüler, laminalar, inley ve onleyler, implant üstü dişler ve gece plakları bu kopya üzerinde tasarlanır ve üretilir. Ölçü ne kadar doğruysa restorasyonun dişe oturması, kenar uyumu ve ısırma ilişkisi de o kadar öngörülebilir olur.

Ölçü yalnızca üretim için alınmaz. Tedavi planlamasında, örneğin bir gülüş tasarımına başlamadan önce mevcut durumun kaydı olarak da kullanılır. Bu kayıt, sonraki adımların karşılaştırılabileceği bir başlangıç noktası oluşturur.

Ağız içi tarayıcı nasıl çalışır?

Ağız içi tarayıcı, ucunda küçük bir kamera bulunan ve elde tutulan bir cihazdır. Diş hekimi tarayıcının ucunu dişlerin üzerinde yavaşça gezdirirken cihaz art arda çok sayıda görüntü yakalar; yazılım da bu görüntüleri birleştirerek dişlerin üç boyutlu bir modelini oluşturur. Tarama genellikle üst ve alt çenenin ayrı ayrı taranmasıyla başlar; ardından dişler kapalıyken yapılan kısa bir taramayla iki çenenin birbirine göre konumu, yani ısırma ilişkisi kaydedilir. Model ekranda anında görülebildiği için eksik kalan bölgeler o anda fark edilip yeniden taranabilir. Tarayıcı görünür ışıkla çalışan optik bir sistemdir; röntgen ışını kullanmaz.

Tarama sırasında ne hissedilir, ne kadar sürer?

Tarama sırasında ağızda yalnızca tarayıcının ucu bulunur. Cleveland Clinic'in hasta bilgilendirme sayfasına göre ölçü kaşığı ve macun yerine küçük bir uç kullanıldığı için tarama, bulantı refleksi olan kişiler için genellikle daha kolaydır ve ağızda malzeme artığı bırakmaz. Ağzın bir süre açık tutulması gerekir; gerektiğinde kısa molalar verilebilir.

Süre, taranan alanın genişliğine ve ağız içi koşullara göre değişir. Bir sistematik derlemeye göre (Siqueira ve ark., 2021) hem yarım çene hem de tam çene taramaları klasik ölçüden daha kısa sürmüştür.

Klasik ve dijital ölçü karşılaştırması

Konfor ve bulantı refleksi

Klasik ölçüde, ölçü malzemesiyle doldurulmuş bir kaşık ağza yerleştirilir ve malzeme sertleşene kadar beklenir. Özellikle üst çene ölçüsünde malzemenin damağa doğru ilerlemesi bazı kişilerde bulantıya yol açabilir. Dijital taramada bu bekleme süresi yoktur. Ayrıca klasik ölçüde bir bölge net çıkmadığında ölçünün tamamen tekrarlanması gerekebilirken, taramada çoğu zaman yalnızca eksik kalan bölge yeniden taranır. Siqueira ve arkadaşlarının derlemesine dahil edilen 17 klinik çalışmada hastalar genel olarak dijital taramayı tercih etmiştir.

Süre

Aynı derlemede dijital tarama, klasik ölçüye göre daha hızlı bulunmuştur. İş akışının tamamı dijital olduğunda zaman kazancı artabilir. 2017 tarihli bir sistematik derlemede (Joda ve ark.) aktarılan randomize bir çalışmada, implant üstü kronlar için tamamen dijital bir iş akışı, kısmen analog kısmen dijital iş akışının yarısından daha kısa sürmüştür (yaklaşık 75 dakikaya karşılık 157 dakika). Yazarlar bu konuda randomize çalışmaların az olduğunu ve kesin öneriler için henüz erken olduğunu da belirtmiştir.

Doğruluk: kanıtlar

Hastalar için en önemli soru çoğu zaman doğruluktur. 2022 tarihli bir şemsiye derleme (Afrashtehfar ve ark.), incelediği 11 derlemenin çoğunda ağız içi tarayıcıların doğruluğunun klasik ölçüyle karşılaştırılabilir olduğunu bildirmiştir. Klinik eşdeğerlik özellikle 4 üyeden az sabit restorasyonlarda, yani tek kronlar ve kısa köprüler gibi işlerde gösterilmiştir. Siqueira ve arkadaşlarının derlemesinde de iki yöntemle yapılan protetik restorasyonların sonuçları benzer bulunmuştur. Cleveland Clinic de dijital ölçünün doğruluğunu klasik macun ölçüyle karşılaştırılabilir ya da ondan daha iyi olarak değerlendirir. Bununla birlikte doğruluk yalnızca cihaza bağlı değildir; taramanın nasıl yapıldığı, ağız içinin ne kadar kuru tutulabildiği ve hazırlanan diş sınırlarının ne kadar net görülebildiği de sonucu etkiler.

Sınırlar: geniş köprüler ve hareketli protezler

Dijital ölçü her durumda klasik ölçünün yerini almaz. Aynı şemsiye derleme, geniş sabit restorasyonlar ve hareketli protezler için klasik ölçünün hâlâ önerildiğini belirtir. Bunun yanında kanama, tükürük ya da hazırlanan diş sınırının diş eti altında kalması gibi ağız içi koşullar da taramayı zorlaştırabilir. Bu nedenle hangi yöntemin kullanılacağı, yapılacak tedaviye ve ağız içi koşullara göre belirlenir.

Taramadan sonra: 3D modelleme, CAD/CAM ve 3D baskı

Tarama verisi bilgisayar destekli tasarım (CAD) yazılımına aktarılır. Restorasyon burada dişin formuna, komşu dişlere ve ısırma ilişkisine göre üç boyutlu olarak tasarlanır. Bu aşamada restorasyonun kalınlığı, komşu dişlerle temas noktaları ve karşı çenedeki dişlerle ilişkisi ekranda kontrol edilir; gerekirse üretimden önce değişiklik yapılır. Üretim aşamasında iki temel yol izlenebilir:

• Frezeleme (CAD/CAM): Tasarım, bilgisayar kontrollü bir freze cihazında seramik ya da kompozit bir bloktan oyularak üretilir.
• 3D baskı: Modeller, ağızda prova kalıpları, geçici restorasyonlar veya gece plakları gibi parçalar katman katman basılarak üretilebilir.

Cleveland Clinic'in kron sayfasına göre bazı durumlarda diş taranır, kron ekranda tasarlanır ve muayenehanede seramik bir bloktan frezelenerek aynı randevuda takılabilir. Aynı kaynak her hastanın ve her dişin buna uygun olmadığını da vurgular. Diğer durumlarda dijital dosya elektronik olarak diş laboratuvarına gönderilir. Dijital iş akışının genel çerçevesini dijital diş hekimliği sayfasında bulabilirsiniz.

Hangi tedavilerde kullanılır?

Ağız içi tarama bugün birçok tedavide kullanılabilir:

• Tek diş kronları ve kısa köprüler (kron ve köprü)
• Porselen laminalar
• Seramik inley ve onleyler (inley ve onley)
• İmplant üstü kronlar (implant tedavisi)
• Gülüş tasarımında mevcut durumun kaydı ve ağızda prova hazırlığı (dijital gülüş tasarımı)
• Gece plakları ve bazı koruyucu apareyler

Tarama verisi bazı durumlarda tedavi sonrasında da işe yarar. Örneğin bir gece plağının yenilenmesi gerektiğinde kayıtlı tarama yeniden kullanılabilir; ancak dişlerde bu arada değişiklik olduysa yeni bir tarama gerekir. Bir tedavide dijital ölçünün uygun olup olmadığı ise restorasyonun genişliği ve ağız içi koşullar değerlendirilerek muayenede belirlenir.

Dijital kayıtların avantajı: takip ve paylaşım

Fiziksel modellerin aksine tarama dosyaları zamanla aşınmaz ya da kırılmaz ve saklanabilir. Bu, ileride aynı dişlerin yeniden değerlendirilmesi gerektiğinde, örneğin aşınmanın ya da diş eti seviyesindeki değişikliklerin izlenmesinde, önceki kayıtla karşılaştırma yapmayı kolaylaştırabilir.

Dijital kayıtlar başka bir diş hekimiyle de paylaşılabilir. Bu durum özellikle tedavi sonrası kontrollerini başka bir şehirde ya da ülkede sürdürecek hastalar için kolaylık sağlar. Kayıtlar paylaşılırken dişlerin hangi numarayla anıldığını bilmek iletişimi kolaylaştırır; uluslararası iki haneli numaralandırma sistemini diş haritası sayfasında görebilirsiniz. Sağlık verisi niteliğindeki bu dosyaların paylaşımı, kişisel verilerin korunmasına ilişkin kurallara uygun ve güvenli bir yöntemle yapılır.