İnley ve Onley Nedir? Dolgu mu, İnley/Onley mi, Kron mu?

Arka dişlerde çürük ya da kırık nedeniyle madde kaybı olduğunda genellikle üç seçenek konuşulur: ağızda doğrudan yapılan kompozit dolgu, ağız dışında üretilip dişe yapıştırılan inley veya onley ve dişin görünen bölümünü tümüyle saran kron. Hangisinin uygun olduğunu belirleyen asıl etken dişte ne kadar sağlam doku kaldığıdır; malzeme, ısırma kuvvetleri ve dişin daha önce kanal tedavisi görüp görmediği de kararı etkiler. Bu yazıda üç seçeneğin farklarını, hangi durumda hangisinin düşünüldüğünü ve araştırmaların dayanıklılık hakkında söylediklerini özetliyoruz. Sizin dişiniz için uygun seçenek, muayene ve gerekirse röntgen değerlendirmesinden sonra belirlenir.

Madde kaybına göre üç seçenek

Direkt kompozit dolgu

Cleveland Clinic'in tanımıyla kompozit, cam ya da kuvars dolduruculu, diş renginde bir rezindir. Çürük temizlendikten sonra katmanlar hâlinde doğrudan dişe yerleştirilir, ışıkla sertleştirilir ve tek seansta tamamlanır. Ön dişlerde estetik amaçla yapılan uygulamaları estetik dolgu sayfamızda bulabilirsiniz.

İndirekt restorasyon: inley, onley ve overley

İndirekt restorasyonlar ağız dışında, dijital ölçü ya da model üzerinde üretilir ve ardından dişe yapıştırılır. Cleveland Clinic'e göre inley ve onley, dolgu için fazla büyük ama kron gerektirmeyen kayıplar için hazırlanan kişiye özel restorasyonlardır. Seramik ya da kompozit rezinden üretilebilirler. Ayrıntılar için inley ve onley sayfamıza göz atabilirsiniz.

Kron

Kron, dişin ağızda görünen bölümünün tamamını saran bir restorasyondur. Dişte az sağlam doku kaldığında ya da dişin bütünüyle korunması gerektiğinde düşünülür. Kron seçeneklerini kron ve köprü sayfamızda anlattık.

İnley ile onley arasındaki fark

Arka dişlerin çiğneyici yüzeyinde tüberkül adı verilen tepecikler bulunur. Restorasyonun bu tepecikleri kapsayıp kapsamadığı, adlandırmayı belirler:

• İnley: Tüberküllerin arasında kalır ve dişin orta bölümündeki boşluğu doldurur.
• Onley: Cleveland Clinic'in tarifiyle en az bir tüberkülü de örter.
• Overley: Çiğneyici yüzeyin tamamını kaplar ve tüm tüberkülleri içine alır.

Onley ve overley, zayıflamış tüberkülleri örterek dişi çiğneme kuvvetlerine karşı destekler. Kronla karşılaştırıldığında ise dişin yan yüzlerinden genellikle daha az doku kaldırılır.

Kompozit dolgu ne zaman yeterli?

Küçük ve orta büyüklükteki kayıplarda, dişin duvarları sağlamsa kompozit dolgu çoğu zaman yeterlidir. Tek seansta tamamlanır ve genellikle en az doku kaldırılmasını gerektiren seçenektir. Cleveland Clinic, dolguların malzemeye ve koşullara bağlı olarak 10 ila 20 yıla kadar dayanabildiğini belirtir. Oral Health Foundation da günümüz kompozitlerinin eski beyaz dolgulardan çok daha güçlü olduğunu ve boyut, konum ve ısırmaya bağlı olarak amalgam kadar uzun dayanabildiğini ifade eder.

Kanıtın sınırlarını da bilmek gerekir. 2021 tarihli bir Cochrane derlemesi, düşük kesinlikteki kanıtlara göre arka dişlerdeki kompozit dolguların amalgama göre yaklaşık iki kat daha sık başarısız olabileceğini, bunun da çoğunlukla dolgu kenarında yeniden oluşan çürükten kaynaklandığını bildirmiştir; kırık riski daha yüksek bulunmamıştır. Bu bulgu, özellikle büyük dolgularda iyi izolasyonun, dikkatli uygulamanın ve düzenli kontrolün neden önemli olduğunu gösterir.

İnley veya onley ne zaman daha uygun?

Aşağıdaki durumlarda indirekt bir restorasyon seçenekler arasında öne çıkabilir:

• Kayıp, dolguyla güvenle restore edilemeyecek kadar büyük, ancak dişte kron gerektirmeyecek kadar sağlam doku var.
• Bir ya da daha fazla tüberkül zayıflamış veya kırılmış ve örtülmesi gerekiyor.
• Değiştirilmesi gereken büyük ve eski bir dolgu var ve kalan diş dokusu indirekt restorasyona uygun.
• Komşu dişle temas noktasının ve çiğneme yüzeyinin ağız dışında, kontrollü biçimde şekillendirilmesi isteniyor.

Bu seçenek her durumda daha üstün değildir. Kayıp küçükse dolgu, doku çok azalmışsa kron daha uygun olabilir; karar her diş için ayrı verilir.

Kron ne zaman gerekir?

Cleveland Clinic kron gerekçeleri arasında zayıf, çatlak, aşınmış ya da kanal tedavisi görmüş dişleri, implant üst yapılarını ve ileri renk değişikliklerini sayar. Amerikan Diş Hekimleri Birliği'nin hasta bilgilendirme sitesi de çok az diş dokusu kalmış büyük dolguları ve kırık ya da zayıf dişleri kron gerektirebilecek durumlar arasında gösterir.

Kanal tedavisi görmüş dişler ayrıca değerlendirilir. İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS), kanal tedavisinden sonra diş zayıflamışsa kron önerilebileceğini belirtir. Yeterli sağlam doku kalan bazı dişlerde ise tüberkülleri örten bir onley de seçenek olabilir. Bu kararı dişin kalan duvarları, çatlak bulunup bulunmadığı ve ısırma kuvvetleri belirler. Kanal tedavisi sürecini kanal tedavisi sayfamızda anlattık.

Seramik inley ve onley nasıl yapılır?

Dijital tarama

Önce eski dolgu ve çürük temizlenir, kavite indirekt restorasyona uygun biçimde şekillendirilir. Ardından diş, ölçü kaşığı ve ölçü maddesi yerine ağız içi tarayıcıyla kaydedilir. Cleveland Clinic, dijital taramanın bulantı refleksi olan kişiler için genellikle daha kolay olduğunu belirtir. Siqueira ve arkadaşlarının 2021 tarihli sistematik derlemesi de taramanın klasik ölçüden daha hızlı olduğunu, hastaların çoğunlukla taramayı tercih ettiğini ve protetik sonuçların iki yöntemde benzer olduğunu bildirmiştir.

CAD/CAM tasarım ve üretim

Restorasyon, dijital model üzerinde komşu ve karşı dişlerle uyumlu olacak biçimde tasarlanır. Üretim iki yoldan yapılabilir:

• Koltuk başı (chairside) üretim: Restorasyon, muayenehanedeki frezeleme ünitesinde seramik bir bloktan üretilir ve aynı seansta yapıştırılabilir. Cleveland Clinic ve Oral Health Foundation bu aynı gün iş akışını kronlar için anlatır ve her dişin ya da hastanın buna uygun olmadığını vurgular.
• Laboratuvarda üretim: Dijital dosya diş laboratuvarına gönderilir. Bu durumda genellikle iki seans gerekir ve arada geçici bir restorasyon kullanılır.

Malzeme olarak lityum disilikat cam seramik, feldspatik seramik ya da kompozit rezin bloklar kullanılabilir. Bu iş akışlarını dijital diş hekimliği sayfamızda daha ayrıntılı bulabilirsiniz.

Adeziv yapıştırma

Cleveland Clinic, inley ve onleylerin dişe sabit olarak yapıştırıldığını belirtir. Yapıştırma sırasında dişin tükürükten korunması (izolasyon) önemlidir: yüzeyler hazırlanır, restorasyon adeziv sistem ve rezin simanla yerine bağlanır. Son olarak ısırma kontrol edilir, gerekirse ayarlanır ve yüzeyler cilalanır.

Dayanıklılık: araştırmalar ne söylüyor?

Morimoto ve arkadaşlarının 2016 tarihli sistematik derleme ve meta-analizinde seramik (cam seramik veya feldspatik) inley, onley ve overleylerin tahmini sağkalımı 5 yılda yaklaşık %92 ile %95 arasında, 10 yılda ise yaklaşık %91 bulunmuştur. En sık görülen başarısızlık nedeni kırılma veya parça kopması (yaklaşık %4), ikincisi kanal tedavisi gerektiren komplikasyonlar (yaklaşık %3) olmuştur.

Daha uzun bir zaman dilimine bakan bir çalışma, 2017'de International Journal of Computerized Dentistry'de yayımlanmıştır. Otto ve Mörmann, bir muayenehanede koltuk başı CAD/CAM yöntemiyle yapılan seramik inley ve onleylerde 27 yıla varan takipte yaklaşık %87,5 başarı (Kaplan-Meier) bildirmiştir. Başarısızlıkların çoğunu seramik ya da diş kırıkları oluşturmuştur. Bu çalışma randomize kontrollü bir deneme değil, tek bir muayenehaneye ait uzun dönemli bir vaka serisidir.

Bu oranlar çalışma ortalamalarıdır ve tek bir restorasyonun ne kadar dayanacağına dair kişisel bir söz değildir. Kalan diş dokusu, ısırma kuvvetleri, diş sıkma alışkanlığı ve ağız hijyeni sonucu doğrudan etkiler.

Bakım ve kontroller

• Florürlü macunla düzenli fırçalayın ve restorasyon kenarlarını diş ipi ya da arayüz fırçasıyla temizleyin.
• Düzenli kontrollere gelin; restorasyon kenarlarında yeni çürük olup olmadığı bu kontrollerde değerlendirilir.
• Diş sıkma ya da gıcırdatma alışkanlığınız varsa hekiminizle paylaşın; kırılma riskini azaltmak için gece plağı gibi önlemler konuşulabilir.
• Buz, kalem ya da sert çekirdek ısırmak gibi alışkanlıklardan kaçının.
• Isırırken ağrı, hassasiyet ya da kenarda pürüz fark ederseniz kontrol randevusunu beklemeden haber verin.